تفسیر:

با نام الله که هیچ موجودی به این نام خوانده نشده است، که بخشنده¬ی در دنیا و آخرت و بخشنده¬ی خاص در آخرت در حق مومنان است، شروع میکنم، قرائت خود را.

مستندات:

به اتفاق مفسرین هفت آیه است.

و قولی شاذ از حسین الجعفی روایت شده است که شش آیه است. (قرطبی)

اختلاف در عدد آیات فقط بر این اساس است که ممکن است چندین جمله را یک آیه حساب کرده شود و بعضی دیگر آن را دو آیه حساب کنند.

عمرو بن عبید ایاک نعبد را یک آیه کامل حساب کرده اس پس طبق شمارش، عمرو، هشت آیه میشود. (قرطبی)

اجماع امت بر سوره ای از قرآن بودن آن منعقد است. (قرطبی)

و اینکه ابن مسعود در مصحف خود ننوشته است برای این است که وقتی از وی پرسیدند چرا در مصحف خود ننوشته ای؟ ابن مسعود جواب داد: اگر قرار بود بنویسم پس اول هر سوره مینوشتم یعنی همچنانکه در نماز هر سوره با حمد شروع میشود پس قرآن را نیز اینچنین میکردم و از آنجا که تمامی مسلمین آن را حفظ هستند، احتیاجی ندیدم که آن را اول هر سوره بنویسم. (قرطبی)

بیست و هفت کلمه و صد و چهل حرف. (خازن)

مکان نزول آن اختلافی است: بعضی گویند که در مکه نازل شده است و این قول اکثر علماء است و بعضی دیگر گویند که در مدینه نازل شده است و این قول مجاهد است و گفته شده است که دوبار نازل شده است یکی در مکه و دیگری در مدینه و نزول دوباره، نشانگر فضیلت این سوره است.

بعضی سوره حمد را اولین سوره ی نازل شده بر حضرت رسول الله ص دانسته اند. (قرطبی)

نامهای این سوره:

1- فاتحه الکتاب بخاطر اینکه قرآن کریم و نماز با این سوره آغاز میشود. (خازن)

2- حمد بخاطر اینکه با حمد و ستایش الله شروع میشود. (خازن)

3- ام القرآن و ام الکتاب بخاطر اینکه اصل قرآن است و گفته شده است که امام تمامی سوره هاست. (خازن) ام الکتاب و ام القرآن، خواندن این سوره را حسن و ابن سیرین، مکروه دانسته اند و گفته اند ام الکتاب، لوح المحفوظ است. (ابن کثیر)

4- السبع المثانی بخاطر اینکه در نماز تکرار میشود و در هر رکعت خوانده میشود و گفته شده است که برای این السبع المثانی گفته میشود که الله تعالی استثناءا فقط برای این امت یعنی امت محمدی نازل کرده است و دیگر اینکه گفته اند بخاطر دوبار نازل شدن است. (خازن)

5- وافیه بخاطر اینکه در نماز فقط این سوره تکرار میشود و سوره های دیگر تکرار نمیشوند.

6- کافیه بخاطر اینکه در نماز میشود این سوره را بجای دیگری خواند ولی سوره ی دیگر را نمیتوان بجای آن خواند. (خازن)

7- الصلاة بخاطر اینکه زیرا در حدیث آمده است که صلاة را بین خود و بنده ام تقسیم کرده ام و سوره ی حمد را تقسیم کرده است. (ابن کثیر)

8- شفاء بخاطر اینکه در حدیث آمده است که سوره ی حمد برای هر سمی، شفا است. (ابن کثیر)

9- رُقْيَةٌ بخاطر اینکه در حدیث وارد شده است که شخصی وقتی از وی دعا، درخواست شده بود همین سوره را نوشته بود و وقتی به رسول الله ص خبر دادند، ایشان فرمودند چه کسی رقیه بودن این سوره را برای تو بیان کرده بود. (ابن کثیر)

10- واقیه: اسمی است که یحیی ابن ابی کثیر، نامگذاری کرده است.

11- اساس القرآن، نامی است که ابن عباس به آن داده است. (ابن کثیر)

12- کنز (کشاف)

الحمد: مرفوع مبتدا است و لله خبر آن و قراء سبعه همه بر رفع خوانده اند. (ابن کثیر)

از سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَرُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ، الحمدَ به نصب خوانده اند، در اینصورت فعل محذوف است.

فعل محذوف میتواند چنین باشد؛ قولوا: بگویید که الحمد لله. (ابن کثیر)

از الْحَسَنِ وَزَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، الحمدِ، به کسر خوانده اند، دال را به تبعیت از لام لله، کسر خوانده اند. (ابن کثیر)

لغات:

(حمد) [حمد]:

الحمد للّه تعالى- يعنى ثنا و ستايش بر اساس فضيلت و معرفت براى خداى تعالى است.

واژه- حمد- اخص از- مدح- و از آن والاتر، و از واژه- شكر نيز فراگيرتر است، پس- مدح- در چيزى است كه از انسان با اختيار سر مى زند و آنچه كه از- مدح- و در باره- مدح- گفته شده اين است كه انسان يا بخاطر بلندى قدّش و زيبائى چهره اش مدح و ستوده مى شود، همانطور كه به بخشش مال و سخاوت و علمش نيز مدح مى شود ولى- حمد- فقط در مورد دوّم يعنى نسبت بآثار علمى و معنوى است نه موارد ظاهرى.

شكر هم در مقابل نعمت است، پس هر شكرى حمدى است و هر حمد و ثنائى شكر نيست و هر حمدى، مدح است و هر مدحى حمد و ثنا نيست. ترجمه مفردات قرآن.

حمد در مقایسه با شکر، دارای عموم و خصوص من وجه میباشد یعنی از یک منظر حمد اعم از شکر است و از منظری دیگر این شکر است که اعم از حمد میباشد و آن بدینصورت است که حمد سپاسگزاری در مقابل نعمت و غیر آن، از شخص صادر میشود یعنی اینکه میتوان الله تعالی را در هر حال؛ خوشی و ناخوشی؛ به حمد ستایش نمود ولی شکر در مقابل نعمت خواهد بود پس از این منظر حمد اعم از شکر است و از منظر اینکه حمد فقط به زبان، ادا میشود ولی شکر با زبان و غیر آن یعنی با زبان و مال و بدن نیز حاصل میشود که از این منظر شکر اعم از حمد است. (مدارک التنزیل)

الله: در تفسیر بسم الله گذشته است.

ل: متعلق به محذوف از قبیل واجب و ثابت. (مدارک التنزیل)

رب:

الرّب: در اصل به معنى تربيت و پرورش است يعنى ايجاد كردن حالتى پس از حالتى ديگر در چيزى تا به حدّ نهائى و تمام و كمال آن برسد.

مى گويند- ربّه و ربّاه و ربّبه: او را تربيت كرد و پرورشش داد.

لان يربّنى رجل من قريش احبّ الىّ من ان يربّنى رجل من هوازن: گفته شده اگر مردمى از قريش (تبار و نياى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مرا تربيت كند خوشتر دارم از اينكه مردمى از هوازن مرا پرورش دهند.

پس- الرّب- مصدر است كه بطور استعاره بجاى فاعل بكار رفته است.

(هوازن- قبيله اى است از يمن كه جزء يكى از مخاليف يمن است و هوزن نام پرنده اى است. معجم البلدان 5/ 420).

الرّب: بطور مطلق جز براى خداى تعالى گفته نمى شود كه او متكفّل مصالح موجودات و آفريده هاست.

مثل اينكه خداى تعالى گويد: (بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ- 15/ سبأ) و بر اين معنى گويد: (وَ لا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْباباً- 10/ آل عمران) يعنى آلهه اى، مى پنداشتند كه فرشتگان و پيامبران، باريتعالى و پروردگار و مسبّب اسبابند (ايجاد كننده پديده ها) و نيز آنها عهده دار مصالح بندگانند.

واژه- ربّ- در حالت اضافه به خداوند و غير از او بكار مى رود، در آيات: ترجمه مفردات، ج 2، ص: 30

(رَبِّ الْعالَمِينَ- 2/ فاتحه) و (رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ- 26/ شعراء).

و همينطور در معنى صاحب چيزى مى گويند: ربّ الدّار و ربّ الفرس.

و بر اين اساس سخن خداى تعالى است كه: (اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ- 42/ يوسف) و (ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ- 50/ يوسف) و (قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ- 23/ يوسف) كه گفته شده قصدش و توجّه اش از- ربّى- خداى تعالى است.

و نيز گفته اند: مقصودش ملكى است كه او را سرپرستى كرده كه البتّه نظر اوّل به سخن او شايسته تر است. ترجمه مفردات قرآن.

رب: پرورش دهنده با غذا در ابتدا و با غفران و گذشت در انتهاء. (مدارک التنزیل)

رب اسم اعظم است. (مدارک التنزیل)

رب: مالکی که در ملک خود، دخل و تصرف میکند. (ابن کثیر)

و در لغت به سید و کسیکه برای اصلاح امور در کارها تصرف میکند، اطلاق کرده میشود. (ابن کثیر)

به مخلوق کلمه¬ی رب به تنهائی اطلاق کرده نشود بلکه به اضافه اطلاق شود، مثل رب الدار بمعنی مالک خانه.

رب، مصدر رَبَّ يَرُبُّ، به از اسمیت به وصفیت انقال یافته است، همانند عدل و خصم.

اصل آن راب است.

اعراب آن جر است بخاطر صفت الله بودن یا بدل از آن و در قرائتی به نصب خوانده شده است بح فعل مقدر که أعنی باشد و بعضی نصب بخاطر نداء دانسته¬اند یعنی یا رَبَّ، و در قرائتی به رفع خبر مبتدایش محذوف خوانده اند. (التبیان فی اعراب القرآن)

العالمین:

عالمین جمع عالم است و آن اسم تمامی موجودات بغیر از الله است پس جمیع مخلوقات جزو عالم هستند.(خازن)

جمع صحیح عالم و عالَم اسم جمع است که مفرد ندارد.

نزد کسانیکه عالَم را مختص موجودات عاقل میدانند، مشتق از عِلم می¬دانند، و کسانیکه عالم را بر جمیع مخلوقات میدانند، مشتق از علامة میدانند. . (التبیان فی اعراب القرآن)

(عالم:) اسمى است براى فلك يا هر چه را كه از جواهر و اعراض (اصول ثابت اشياء و ظواهر متغيّر آن) در آن قرار دارد.

واژه- عالم- در اصل اسمى است براى آنچه كه به وسيله آن نشان كرده

بناى لفظش چون آلت است بر اين صيغه آلت نهاده شده پس عالم و جهان، ابزار و آلتى است در دلالت بر ايجاد كننده و صانعش، از اين جهت خداى تعالى ما را در معرفت، و شناسايى يگانگى و وحدانيتش توجّه مى دهد و مى گويد:

(أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- 185/ اعراف) (آيا به ملكوت آسمانها و زمين نظر نكرده اند و چرا نمى انديشند كه شايد اجلشان نزديك شده باشد). و امّا جمع- عالم- اين است كه هر نوعى از اين قبيل باشد- عالم- ناميده مى شود، پس مى گويند: عالم الانسان و عالم الماء و عالم النّار: (جهان و مجموعه انسان- مجموعه آب و آتش)

و امّا جمع لفظى- عالم جمع سالم آن (با- ون، ين- جمع بسته مى شود:

عالمون، عالمين). براى اينكه همه مردم در مفهوم آن قرار دارند و انسان هر گاه ديگرى را در لفظ با خود شركت دهد حكمش بر آن غالب است (قانون تغليب يعنى چون در لفظ- عالم- مفهوم انسان هم قرار دارند لذا در جمع- عالمون و عالمين- گفته مى شود يعنى جمع سالم). و نيز گفته شده مقصود از جمع بسته شدن واژه عالم به جمع سالم اين است كه انواع خلائق، فرشتگان، جنّ و انس را بدون ساير مخلوقات و پديده ها شامل مى شود. (مفردات راغب)

عالم را ابن عباس مختص انسان و جن گفته است زیرا این دو گروه از مخلوقات مکلف و مخاطب شرع هستند.

بعضی عالم را به موجودات عاقل اختصاص داده اند.(خازن)