کتاب راه روشن حنفی
1- كسي كه دارائي دارد ولي به نصاب نمی‌رسد.
2- مسكين: كسي كه چيزي ندارد.
3- عامل الصّدقه: كسي كه زكات مردم را جمع كرده و به مستحقّين می‌دهد.
و اين شخص فقط مي تواند مزد خود را به مقدار عملش از زكات بگيرد.
4- مكاتب: كسي كه غلام كسي باشد و به‌طور قسطي خودش را بخواهد آزاد كند و به وي تا آزاد كردن خود و پرداخت قسطش كمك كرده می‌شود.
5- مديون: كسي كه بدهي دارد و نصابي فاضل از بدهي خود ندارد.
6- في سبيل الله: كسي كه براي رفتن به جنگ خرجي ندارد (قول امام ابويوسف (رض)) و يا كسي كه بر وي حج فرض شده ولي نتواسته است كه حج را اداء كند. (قول امام محمد (رض)).
7- ابن السّبيل: كسي كه از وطنش دور افتاده و براي برگشت چيزي ندارد. (گرچه در خانه‌اش داراي اموال باشد).
دليل:
ترجمه‌ی آیه: زکات‌ها مخصوص فقرا و مساكين و كاركنانى است كه براى (جمع‌آوری) آن زحمت مىكشند و كسانى كه الفت داده می‌شود دل‌های ايشان را و براى (آزادى) بردگان و (اداى دين) بدهكاران و در راه الله ﷻ و واماندگان در راه، اين، يك فریضه‌ی الهى است و الله ﷻ دانا و حكيم است!.[1]
مؤلفه ي قلوب: به كساني گفته می‌شود كه كنار مسلمانان زندگي می‌کنند و يا تازه مسلمان شده‌ها و يا كساني كه از آن‌ها ممكن است ضرري به مسلمانان برسد و در زمان رسول‌الله ﷺ به آن‌ها مقداري از زكات داده مي شد و به اجماع امّت، بعد از عزّت و قوّت يافتن اسلام، اعطاي زكات به آن‌ها ممنوع شد و ديگر از مصرف محسوب نمی‌شوند و فقط همان هفت گروه كه مذكور شد، موارد مصرف زكات مي باشند.[2]
مؤلفه ی قلوب در زمان رسول‌الله ﷺ و در زمان خلافت ابوبكر (رض) منحل شد.[3]
مسئله 2 ◄ مزكّي مي تواند زكات خود را براي همه ي اين مصارف تقسيم كند و همچنين مجاز است كه به يكي از اين مصارف بپردازد.
مزكّي: كسي كه زكات مي پردازد.
دليل:
از ابن عباس (رض): به هر يك از اين صنف ها زكات اداء كني، از ذمه (گردنت) ساقط است.[4]
رسول‌الله ﷺ: به سلمه بن صخر الانصاری فرمودند: به صاحب زكات بني زريق برو و از آن‌ها زكات را براي خودت بگير.[5]
مسئله 3 ◄ اين پرداخت بايد به‌صورت تمليك باشد.
تمليك: مالك گرداندن طرف مقابل.
دليل:
الله ﷻ مي فرمايد: «... و بدهيد زكات را ...»[6] و اين دادن (ايتاء) يعني مالك گرداندن كسي را گويند.[7]
مسئله 4 ◄ مزكّي نمي تواند زكات خود را به شوهرش يا زنش يا كه پسر يا دخترش يا كه نوه ي خود يا به پدر و مادر و پدربزرگ و مادربزرگ خود بدهد؛ و همچنين نمي تواند به مملوك (كنيز يا غلام خود) بدهد.
دليل:
حضرت علي (رض): از زكات فرض، براي فرزند و پدر هيچ حقي نيست.[8]
مسئله 5 ◄ علماء اجماع دارند بر اينكه زوج نمي تواند زكات خود را به زوجه بپردازد.[9]
دليل:
زيرا منافع آنان مشترك می‌باشد پس تمليك كامل حاصل نمی‌شود و كمال تمليك در زكات واجب است.[10]
مسئله 6 ◄ همچنين نمي تواند به كسي كه غني باشد زكات دهد.
غني: كسي كه داراي نصاب فطريه باشد.
دليل:
رسول‌الله ﷺ: گرفتن زكات بر غني حلال نيست.[11]
مسئله 7 ◄ همچنين نمي تواند به طفل غني يا مملوك غني بدهد.
دليل:
زيرا طفل غني به خاطر اموال پدرش غني محسوب می‌شود.[12]
مسئله 8 ◄ همچنين نمي تواند به بني هاشم و مملوك آنان نيز زكات دهد.
دليل:
رسول‌الله ﷺ: زكات براي محمد ﷺ و آل محمد حلال نيست؛ زيرا زكات چرك اموال مردم می‌باشد.[13]
مسئله 9 ◄ ذمي نيز از موارد مصرف زكات نيست (غيرمسلمان).
دليل:
رسول‌الله ﷺ: (زكات را) از اغنياء مسلمين بگير و به فقراء آنان بپرداز.[14]
مسئله 10 ◄ اگر زكات خود را به شخصي بدهد و بعد معلوم شود كه آن شخص مملوك خودش بوده است، پس بر وي لازم است كه زكات خود را به كسي ديگر دهد و آنچه كه به مملوك خود داده است از زكاتش محسوب نمی‌شود.
دليل:
زيرا در اين عمل، تمليك كه ركن زكات است وجود ندارد.[15]
مسئله 11 ◄ و اگر به كسي زكات خود را اداء كند و به گمان خود وي را از موارد مصرف زكات بداند و بعد معلوم شود كه وي مورد مصرف زكات نبوده است، بر وي لازم نيست كه زكاتش را دوباره بپردازد و در غير از مملوك خود همان از زكاتش محسوب می‌شود.
دليل:
شخصي زكات خود را در كنار مردي در مسجد گذاشت تا وي آن را بردارد ولي پسرش آن را برداشت و آن مزكّي گفت كه والله من قصد دادن به تو را نداشتم بلكه آن از زكات بود. در اين حال رسول‌الله ﷺ فرمودند: اي يزيد (اسم مزكي)؛ براي تو است آنچه نيّت كردي (از زكات) و اي معن (اسم پسر مزكي) تو را نيز آنچه گرفتي.[16]
مسئله 12 ◄ و اين عمل موقعي است كه مزكّي (زکات دهنده) بيشتر گمانش بر اين باشد كه كسي كه به وي زكات اداء می‌کند، مصرف زکات باشد ولي اگر بداند و يا گمان كند كه مصرف نباشد، از زكاتش محسوب نخواهد شد.
یادآوری: مصرف زكات: شخصي كه مي توان به وي زكات داد؛ يعني همان هفت نفر كه گفته شد.
مسئله 13 ◄ مستحب است كه وقتي زكاتي به فردي می‌دهد، آن مقدار بپردازد كه آن شخص از درخواست كمك از ديگري در آن روز مستغني باشد.
دليل:
رسول‌الله ﷺ در باره ي صدقه ي فطر فرمودند كه فقراء را در اين روز از درخواست کمک بی نیاز گردانید.[17]
مسئله 14 ◄ پرداخت زكات به مقدار يك نصاب به فقيري غير از مديون مكروه است.
دليل:
زيرا با اداي آن زكات غناء حاصل می‌شود و در اين مسئله گرچه اداء به غني نيست ولي نزديك به آن است.[18]
مسئله 15 ◄ بردن و نقل زكات از شهري به شهري ديگر مكروه است مگر اينكه از نزديكان وي در آن شهر باشد و يا اينكه اهل آن شهر محتاج تر باشند.
دليل:
رسول‌الله ﷺ وقتي معاذ (رض) را به يمن فرستادند فرمودند: زكات را از اغنياء آنان بگير و به فقراء آنان بده.[19]
[1]- سوره‌ی التوبه آية 60
[2]- الهداية و البناية ج3ص444
[3]- سنن الكبري للبيهقي ج7ص20 - التلخيص الحبير ج3ص246 - نصب الراية ج4ص280
[4]- التلخيص الحبير ج3ص244 - نصب الراية ج4ص284 - اعلاءالسنن ج6ص2806
[5]- مسند احمد ج33ص179 - سنن الترمذي ج12ص136 - تلخيص الحبير ج3ص477
[6]- 43 / سوره البقره
[7]- الاختيار لتعليل المختار ج1ص129 - تبيين الحقائق ج1ص251 - مجمع الانهر ج1ص328
[8]- سنن الصغري للبيهقي ج1ص394 – كنز العمال ج6ص611
[9]- اكمال المعلم شرح صحيح المسلم ج3ص276 - فتح الباري ج3ص330 - اعلاءالسنن ج6ص2812
[10]- الهداية و البناية ج3ص467 - اللباب في شرح الكتاب ج1ص80 - فتح القدير ج4ص200
[11]- سنن ابي داود ج1ص514 - الدراية في تخريج احاديث الهداية ج1ص266 - سنن الصغري للبيهقي ج2ص73
[12]- الهداية و البناية ج3ص470 - الجوهرة النيرة ج1ص494 - اللباب في شرح الكتاب ج1ص80 - بدائع الصنائع ج2ص320
[13]- الهداية و البناية ج3ص471 - السنن الصغري للبيهقي ج1ص395 - المستدرك علي الصحيحين ج3ص137 - المعجم الكبير ج5ص54 - بلوغ المرام من ادلة الاحكام ج1ص237
[14]- شرح معاني الاثار ج4ص372 - التلخيص الحبير ج3ص244 - نصب الرایة ج4ص287 - البحرالرائق ج2ص261
[15]- الهداية و البناية ج3ص476 - العناية ج3ص211 - اللباب شرح الكتاب ج1ص80
[16]- صحيح البخاري ج5ص240 - كنزالعمال ج3ص420 - مشكل الاثار للطحاوي ج10ص 105
[17]- بدائع الصنائع ج3ص60 - البناية و الهداية ج3ص479
[18]- الهداية و البناية ج3ص478
[19]- سنن الكبري للبيهقي ج7ص8 - المستدرك علي الصحيحين ج1ص114 - سنن ابي داود ج 2ص16
منبعی معتبر برای مطالعه کتاب‌ها، پرسش و پاسخ و یادگیری معارف اسلامی.